نکاتی شگفت انگیز در مورد بسم الله الرحمن الرحیم

بسم الله الرحمن الرحیم

 

خدای متعال واسه اینکه به آدما بیاموزد که کار رو به نام خدا شروع کنن هم سوره های قرآن و هم اول قرآن رو با «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع کرده و رسول خدا (ص) هم در حدیثی فرمود “هر کاری که به نام خدا شروع نشه ابتره”.

کتاب مقدس قرآن مجموعه اى از سخن الهىه که در مدت ۲۳ سال از طریق امین وحى جبرائیل بر قلب نازنین پیشواى گرامى اسلام حضرت محمد مصطفی(ص) نازل گردید که در طول زندگی مبارک پیامبر(ص) و زندگی ائمه اطهار(ع) تفسیر بعضی از آیات قرآن از زبون مبارک این بزرگواران بیان شد، اما خیلی از آیات قرآن بوسیله مفسران و علمای اسلام براساس روایات اسلامی تفسیر شد که نتیجه این تلاشها تا الان نوشتن صدها کتاب تفسیری بوده.

گروه دین و اندیشه خبرگزاری مهر، در نظر داره هر هفته با به کار گیری تفاسیر قرآن مخصوصا تفسیر آیت الله جوادی آملی نکات کلیدی و راهگشای هر سوره از قرآن رو از اول سوره فاتحه الکتاب به دوستداران قرآن ارائه دهد که اولین شماره از این گزارش به آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» می پردازه:

بسم الله الرحمن الرحیم

 

جمله بسم الله الرحمن الرحیم ۱۱۴ بار بر پیامبر اکرم(ص)فرستاده شده؛ در ۱۱۳ سوره به عنوان سرفصل اومده و از اونجا که اول سورهٔ بیزاری بسم الله نازل نشده و در سورهٔ نمل علاوه بر اول سوره، در آیه« إنّه من سلیمان و إنّه بسم الله الرحمن الرحیم» هم این جمله مبارکه آمده همه با هم ۱۱۴ مرتبه می شه.

 

«بسم الله الرحمن الرحیم» جزء سوره حمد و دیگه سوره های قرآن هستش -الا سوره توبه- و اگه کسی سوره حمد رو در نماز یا غیرنماز، واجب شد که بخونه، اگه این آیهٔ بسم الله رو نخون سوره رو ناقص خونده، چون که این آیه جزء سورهٔ فاتحه الکتابه.

 

طبق روایتی، شایدً واسه اولین بار، سلمان فارسی به درخواست ایرانیان ترجمه سوره حمد و «بسم الله الرحمن الرحیم » رو انجام داد که در اون ترجمه «بسم الله …» «به نام یزدان بخشاونده» اومده و در ترجمه تفسیر طبری که مترجم اون ناشناسه، به صورت «به نام خدای مهربون بخشاینده » گفته شده و تا زمان حاضر با کم فرقی به صورت «به نام خدا بخشنده مهربون» باقی مونده.

 

عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم » اولین عبارت قرآنه که در اول سوره علق (اقرا) بر پیامبر(ص) نازل شد و در احادیث شیعی این عبارت شروع قرآن معرفی شده. از روایتی که کلینی از امام صادق (ع) نقل می کنه، شروع همه کتب آسمونی «بسم الله الرحمن الرحیم » بوده. این عبارت در اول تموم سوره های قرآن، جز سوره بیزاری (توبه) آمده. هم اینکه قسم دادن خدا به «بسم الله الرحمن الرحیم »، در بعضی ادعیه، نشون دهنده ارزش این آیه س.


رابطه محتوای«بسم الله» با مضمون هر سوره

 

براساس نظر بیشتر مفسران هر باری که «بسم الله الرحمن الرحیم» نازل می شد معنی جدید و نمونه تازه ای رو در برداشت یعنی محتوای بسم الله اون سوره با مضمون اون سوره در ارتباطه. چون مضمون سور فرق می کنه، مضمون این بسم الله ها هم فرق می کنه و پایان هر سوره با نازل شدن بسم الله مشخص می شد.

 

ادب الهی در شروع کار/ ناتموم بودن هر کاری که با نام خدا شروع نشه

خدای متعال واسه اینکه به آدما بیاموزد که کار رو به نام خدا شروع کنن هم سوره های قرآن و هم اول قرآن رو با «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع کرده و علمای فریقین(شیعه و سنی) از رسول خدا (ص) نقل کردن « کل امر ذی بال لم یبدأ فیه ببسم الله فهو ابتر» یعنی «هر کاری که به نام خدا شروع نشه ابتره». پس اگه آدم کاری رو به نام خدا شروع نکنه، هیچوقت به مقصد نمی رسد.

 

عبادتی که با نام خدا شروع نشه هم ابتره

 

خدای سبحان با شروع سوره فاتحه الکتاب به بسم الله به ما آموخت که این حمد و عبادت خدا رو هم به نام خدا شروع کنین تا به مقصد برسین. معلوم می شه اگه عبادت هم به نام خدا نباشه ابتره چون حسن فعلی داره ولی رابطه رو آدم حفظ نکرده. هر چی به نام خدا نباشه، اون هالکه چون چیزی که به نام خدا نباشه لا وسیله است به صورت وسیله. بقاء فقط از اون خداس و کاری که واسه وجه الله نباشه پایدار نیس.

 

امام صادق(ع) در روایتی از بسم الله به عنوان کلید درهای طاعت یاد کرده و می فرماید: درهاى گناهان رو با استعاذه (پناه بردن به خدا) ببندین و درهاى طاعت رو با بسم اللّه‏ گفتن بگشایید. هم اینکه امام صادق (ع) در حدیثی فرمودن: هروقت یکى از شما وضو بگیره و بسم اللّه‏ الرحمن الرحیم نگه، شیطان در اون شریکه و اگه غذا بخوره و آب بخوره یا لباس بپوشد و هر کارى که باید نام خدا رو بر اون جارى سازه، انجام بده و اینجور نکنه، شیطان در اون شریکه. 

 

نزدیکی«بسم الله» به اسم بزرگ/ اسم بزرگ از سنخ لفظ و معنی نیس

براساس روایات اسلامی”اسم بزرگ” به بسم الله به اندازه ای نزدیکه که سیاهی و سفیدی چشم به هم نزدیک هستن. اسم بزرگ از سنخ لفظ و معنی و یا صورتی ذهنی نیس؛ که اگه کسی این کلمات رو یاد نمی گیرین بتونه مرده ای رو زنده کنه و مانند اون. اسم بزرگ مقامه جزء درجات اولیای الهیه که اگه روح به اون درجه ولایت رسید، این کلمات رو بر زبون جاری کنه اون اثر رو داره. بنابر این اولیای الهی با «بسم الله الرحمن الرحیم» کار می کردن.

 

همون طوری که خدای سبحان هر چی رو که بخواد با «کن» انجام می دهد، بندهٴ اون مولی هم به اذن اون مولی، هر چی رو بخواد با بسم الله انجام می دهد. نمونه اش رو قرآن در جریان نوح بیان کرده که «بسم الله مجریه ها و مرسیها» جریان نوح رو که قرآن کریم طرح می کنه می فرماید اون که مسلط بر این طوفان سهمگین بود، کشتی رو با نام خدا حرکت می داد و با نام خدا آروم می کرد و یا سیر و سکون این کشتی با نام خدا بود.

 

اینکه عبد کامله به اذن خدا از «بسم الله» کاری میگیره که مولای اون از «کن» کاری رو می گرفت. چون این عبد به جایی رسیده چیزی نمی خواهد مگه این که خدا بخواد. بنابر این گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم به اسم بزرگ اونقدر نزدیکه که سیاهی چشم به سفیدی چشم نزدیکه»

آیت الله جوادی آملی در این باره میگه: اسم بزرگ معنی نیس که با علم حصولی و وجود ذهنی اثر کنه. اسم بزرگ حرف نیس که با حرف کسی مرده رو زنده کنه یا با حرف کسی بر دریا مسلّط بشه، کشتی رو با حرف حرکت بده. اینطور نیس. عالم نه با حرف اداره می شه، نه با معنی ذهنی. عالم با اون مقام انسانی اداره می شه.

 

اگه بسم الله همراه اون مقام بود، از جون یه موحدی «بسم الله» نشأت گرفت، یه موحد کامل گفت «بسم الله الرحمن الرحیم» اینه که از اسم بزرگ سهمی داره و می تونه بر عالم به اذن آفریدگار عالم اثر بزاره و مسلط بشه. و گر نه اسم بزرگ یه کلمه ای باشه آدم در بین کلمات جستجو کنه اونا رو بخونه و بدمد و مرده ای رو زنده کنه این افسانه س. یا اسم بزرگ یه مفهومی باشه که هر کسی که این معنی رو نگهداشت، درخت پژمرده رو سرسبز کنه، این قصه س.

 

عالم که با معنی و با لفظ نمی شه. عالم با حقیقت می شه. هر کسی به مقام ولایت رسید مانند انبیای الهی، اون مقام رو پیدا می کنه و از اون کلمات اون اسما رو استفاده می کنه و الا چه خاصیت دهد نقش نگینی. اون انگشترها رو اگه بقیه هم داشته باشن اگه انگشت، انگشت سلیمان نباشه، نقش نگین که اثری نداره. و اگه جون، جون اولیای الهی نباشه بسم الله اون اثر رو نمی گذارد.


مبدأ اشتقاق و تغییر در کلمهٴ «الله»/ تحیر شورافکن و ممدوح

 

«الله» از« ألِهَ » به معنی «عبادت» مشتقه؛ یا از «ألَهَ» و «وَلَهَ» به معنی تحیر و «إلٰهَ» بر وزن کتاب به معنی کتبی. خدا رو آنچنانی که هست نمی توان شناخت این تحیّر و وله یه تحیر ممدوحه بر خلاف تحیر زشت. تحیر واسه انسانی که راه رو طی نکرده مذمومه و عذاب می آورد. اما تحیر واسه کسی که به مقصد رسیده نشاط و انس می آورد. خدای سبحان، الله إلهه یعنی «مألوه» و «معبود» یا «إلٰه» است یعنی «مألوه» و مورد تحیر و کم کم علم بالغلبه شد و چون ذات همهٔ کمالات رو داراس از این جهت می می گن الله، نام ذات هستیه که مستجمع همهٔ کمالاته نه مفهوماً اشتمال همهٔ کمالات در این معنی اخذ شده باشه.

 

تفسیر « الرحمن الرحیم»/ رحمت رحمانیه خدا گسترده و مطلقه

 

در حدیثی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: رحمان اسم خاصه اما صفت عام داره ( نامىه مخصوص خدا ولى معنی رحمتش همه رو در بر مى گیرد ) ولى رحیم اسم بیشتر به صفت خاص ( نامىه که بر خدا و خلق هر دو گفته مى شه اما اشاره به رحمت خاص مؤمنان داره) .

 

خدای سبحان دو رحمت داره یه “رحمت مطلقه” که اون رحمت مطلقه دیگه مقابل نداره. یه “رحمت خاصه” است که مقابل اون “غضب” است. اون رحمت مطلقه که فراگیره حتی جهنم رو هم زیر پوشش داره اون دیگه مقابل نداره. غضبی که مقابل اون رحمت باشه، نیس. این که فرمود: «و رحمتی وسعت کلّ شی» هر که شیءه مشمول رحمت منه و اینکه در ادعیه هم گفته می شه خدای سبحان «یا من سبقت رحمته غضبه» یا تورو قسم می بدیم «برحمتک التی وسعت کل وسیله» این رحمت مطلقه س و رحمت مطلقه مقابل نداره. چیزی که مقابل این رحمت باشه عدمه نه غضب.

 

پیامبر اکرم (ص) در این مورد می فرماید: خدا بزرگ صد باب رحمت داره که یکى از اون رو به زمین نازل کرده و در میان مخلوقاتش تقسیم کرده و تموم عاطفه و محبتى که در میان مردمه از پرتو همونه، ولى ۹۹ قسمت رو براى خود نگاه داشته و در قیامت بندگانش رو مشمول اون می سازه.

 

پایه کار خدا بر رحمته و مجازات جنبه استثنائى داره که تا عوامل قاطعى براى اون پیدا نشه تحقق نخواد یافت، اون طور که در دعا مى خوانیم «یا من سبقت رحمته غضبه : اى خدائى که رحمتت بر غضبت پیشى گرفته» . آدما هم باید در برنامه زندگى اینجور باشن ، پایه کار رو بر رحمت و محبت بذارن و توسل به خشونت رو براى مواقع ضرورت بذارن و اینکه قرآن ۱۱۴ سوره داره ، ۱۱۳ سوره با رحمت شروع مى شه و تنها سوره توبه که با اعلان جنگ و خشونت شروع مى شه و بدون بسم الله س، این خود نشون دهنده خیلی از نکات اخلاقی و رفتاری واسه ما آدما و مسلمانانه.


«بسم الله» حوامیم سبعه ومسبحاتهّه واسه رسیدن به هدف مشترک اون سور

 

آیت الله جوادی آملی در تفسیر آیه « بسم الله الرحمن الرحیم» سوره حمد به اشتراک مضمون بعضی از سوره های قرآن اشاره کرده و میگه: بعضی وقتا چند سوره یه مضمون مشترک و واحدی رو دارن. مثل «حوامیم سبعه» و «مسبّحات سته» و مانند اون.
 

این حوامیم هفتگانه که اول همهٔ اینا “حم” است و با حم شروع می شه یه معنی مشترکی رو تعقیب می کنن، هرچند واسه هر یکی از این هفت حم هدف خاصه بنابر این هفت سوره شد. ولی همهٔ این هفت سوره یه جامعی دارن که از اون جهت حوامیم سبعه با حرف مقطع حم شروع می شه. بسم اللهی که مربوط به این هفت سوره س با هدف مشترک این هفت سوره مناسبه.رسول خدا (ص) هر شب قبل از خوابیدن این شش سورهٔ مسبحات رو قرائت می کردن و این جزء سنن و دستورات ما هم هست که هر شب آدم این شش سوره رو قرائت کنه.


متعلَّق بسم الله

 

گفتن بسم الله در شروع هر کار هم به معنى استعانت جستن به نام خدا هستش، و هم شروع کردن به نام اون و این دو یعنى استعانت و شروع که مفسران بزرگ ما گاهى اون رو از هم تفکیک کردن و هر کدوم یکى از اون دو رو در تقدیر گرفتن به یه ریشه باز مى شه. در واقع این دو لازم و ملزوم یکدیگرند یعنى هم با نام اون شروع مى کنم و هم از ذات پاکش استمداد مى طلبم.

 

پس بسم اللهی که در اول قرآنه آدم به نام خدا شروع می کنه که به هدف این قرآن که نورانی شدنه، برسه. چون خدای سبحان قرآن رو نور نامید بسم اللهی که در اول قرآنه واسه اینه که آدم به این هدف واحد قرآن که نورانی شدنه، برسه. بسم اللّهی که در هر سوره س واسه رسیدن به هدف خاص اون سوره س و بسم اللهی که در مسبحات سته س واسه رسیدن به هدف مشترک اون شش سوره تسبیحیه. بسم اللّهی که در حوامیم سبعهه واسه رسیدن به هدف مشترک اون هفت حامیمه و مانند اون.

در بعضی از تعبیرات بزرگان آمده که همهٔ معارف قرآن کریم در سورهٔ حمد جمع شده که اون فاتحه الکتابه. ام الکتابه و مانند اون؛ و همهٔ معارف سورهٔ فاتحهٴ الکتاب در بسم الله الرحمن الرحیم جمع شده و همهٔ اون اسرار در” باء” بسم الله الرحمن الرحیم جمع شده و امیرالمؤمنین(ع) می فرماید: من نقطه باء بسم الله الرحمن الرحیم هستم.

 

پاکی و برکت نام خدا

 

«بسم الله الرحمن الرحیم» جوری از پاکی برخورداره که آدما موظفند این نام رو تسبیح و تکریم کرده و اون رو یادشون نره. نه این نام رو در جای باطل به کار برند و نه در کار حق از این نام غفلت کنن و نه در کنار این نام، نام دیگری یا بقیه رو ببرن. بنابر این خدای سبحان هم این اسم رو مظهر برکت قرار داد، هم مظهر تسبیح، هم اوصاف تشبیهیه رو در این اسم ظاهر کرد و هم برکات تنزیهیه رو، هم فرمود «تبارک اسم ربک» هم فرمود «سبّح اسم ربک».

 

خدا فرمود: «فسبّح باسم ربک العظیم»و «سبح اسم ربک الاعلی»(این نام رو تنزیه بکن). این طور نباشه که در کنار این نام شریکی واسه اون قائل باشی و بگی به نام خدا و به نام خلق قهرمون خدا. این تنزیه نام خدا نیس. این توهین نامه که در کنار این نام، نام دیگری یا بقیه باشه. و نکنه بگی اول به نام خدا، دوم به نام فلان شخص. خدا اسمش اولیه که ثانی برنمی داره. نه در کنار اون نامیه، نه اون اوله و دیگری یا بقیه ثانی. این نام رو تنزیه بکن.

 

وقتی آیه«سبح اسم ربک الاعلی» نازل شد، رسول خدا (ص) فرمود: «اجعلوها فی سجودکم» اونو در سجده قرار بدین، که در سجده می بگیم: سبحان ربی الاعلی و بحمده. وقتی آیه«سبح اسم ربک العظیم» نازل شد پیامبر(ص) فرمود: «اجعلوها فی رکوعکم» بنابر این در رکوع می بگیم: سبحان ربی العظیم و بحمده. اینکه خدای سبحان فرمود نام منو گرامی بدارین «تبارک اسم ربک ذی الجلال و الاکرام» واسه اینکه این نام منشأ برکته. این نام نشونه و علامت اون هستی محضه که همهٔ خیرات از ناحیه اونه.

 

شرط حلّیت ذبیحه ذکر اسم الله س نه بخصوصه

 

خدا در قرآن می فرماید «و لا تأکلوا ممّا لمُذْکَر اسمُ الله علیه و إنّه لفسقٌ» که این یه حکم شرعیه. دستور اسلام اینه که وقتی می خواهید ذبیحه رو ذبح کنین، نام خدا رو ببرین «فاذکروا اسم الله علیه ها». این جنبه اثباتی قضیه و اگه کسی عمداً نام خدا رو جنگ، اون حیوان مردار می شه؛ یعنی چیزی که حلال و طیب و طاهر بود می شه مردار و حرام و آلوده.

 

یه شرط حلیت ذبیحه اون هستش که ذابح مسلمون باشه و یه شرط دیگه اینه که بین ذبح بگه «بسم الله الرحمن الرحیم». اگه یه مسلمانی در بین ذبح، عمداً بسم الله رو نگفت یا گفت به نام نامی فلان فرد و چیزای دیگه ای به جز اینا و ذبیحه رو سر برید این گاو و گوسفند حلال و پاک با این کار حرام و آلوده می شه.

 

بسم الله نشونه دین اسلام

 

پیامبر(ص) و ائمه اطهار (ع) علاوه بر پیشنهاد های عام نسبت به گفتن بسمله، در مواردی خاص، مانند اوقات خوردن غذا، نوشتن نامه ، رفتن به بستر واسه خواب و برخاستن از بستر تأکید بیشتری بر بیان بسم الله داشتن. با این اوصاف ، ذکر بسمله واسه مسلمانان به صورت شعار و نشونه دین اسلام دراومده و بلند گفتن اون از نشونه های ایمان شمرده می شه، اون طور که پیامبر اکرم(ص) هنگام تلاوت قرآن، بسمله رو به صدای بلند می گفت و مشرکان از اون روی بر می گرداندند که آیه ۴۶ سوره اسراء به همین نکته اشاره داره.

خبرگزاری مهر نشر دوباره