دانلود پایان نامه

افتادن موضع بی‌طرفی این کشور می‌شد (ذبیح، 1364: 141- 135). بررسی نظریات کاشانی، نشان می‌دهد که سیاست عدم تعهد، مورد نظر ایشان نیز بوده است. از دیدگاه ایشان، مسلمانان دنیا باید خودشان بلوک سیاسی مستقلی را تشکیل می‌دادند و به هیچ یک از دو ابرقدرت آن روز، وابستگی سیاسی نمی‌داشتند، زیرا وابستگی سیاسی و پیروی از سیاست‌های هر کدام از این قدرت‌ها، خلاف دستور اسلام بود. به نظر وی، تمام مسلمانان باید متحد و مستقل باشند. وی در این زمینه در سال 1330 اعلام داشت که به فکر تشکیل یک کنگره‌ی اسلامی و شرقی است تا به این وسیله مسلمانان را با هم متحد سازد و آن‌ها نیروی سومی در برابر دو بلوک شرق و غرب ایجاد کنند. مقاومت جبهه در برابر مطامع استعمارگران، این گرایش فکری را به صورت مهم‌ترین دشمن امپریالیسم در ایران درآورد، امپریالیسم که منافعش به دلیل وجود این جریان فکری در ایرن به خطر افتاده بود، کمر به نابودی آن بست و سرانجام با ایجاد یک کودتا، قدرت را از دست بیگانه‌ستیزان به درآورد. در به ثمر رسیدن این کودتا، دربار نیز با امپریالیسم همراه شد، زیرا حکومت‌های استبدادی در داخل کشورهای‌شان از داشتن یک پایگاه اجتماعی قوی محروم‌اند و به همین دلیل سعی دارند به حمایت قدرت‌های بیگانه اتکا کنند (پهلوی، 1377: 199- 198).
وقوع کودتای امریکایی- انگلیسی 28 مرداد1332 نشان دهنده‌ی این ادعا است که امپریالیست‌ها علی‌رغم رقابت‌های استعمارگرانهای که با هم‌دیگر دارند، هنگام ضرورت جهت غارت هر چه بیش‌تر کشورهای ضعیف به راحتی با هم متحد می‌شوند. کودتایی که توسط آن‌ها در ایران صورت گرفت، به قول بیل: “زخم مزمنی بر جای گذاشت که مدت25 سال از آن خون می‌چکید و سرانجام به دنبال انقلاب 1978-1979، رابطه‌ی امریکا و جمهوری اسلامی ایران را لوث کرد” (بیل، 1371: 136).

5-4) کودتای 28 مرداد و علل وقوع آن
صنعت نفت ایران در اوج مناقشات سیاسی داخلی، در 29 اسفند 1328 ملی اعلام شد. ملی شدن صنعت نفت نتیجه‌ی پیوند فریاد حقطلبی‌ها و مجاهدت‌های ملت ایران برای شکست سلطه‌ی بیگانه و برقراری حاکمیتی مستقل و دموکراتیک و تلاش و مبارزه‌ی سرسختانه جمعی از نمایندگان وطن دوست بود که در رأس آن‌ها مصدق قرار داشت. ناتوانی کابینه‌های پس از جنگ جهانی دوم در ترمیم خرابی‌های اقتصادی و در نتیجه ناامیدی مردم از وضعیت کشور و موضوع استیفای حقوق ملت ایران از نفت جنوب، بستر مناسبی را برای تقویت نهضت ملی ایران فراهم ساخت (مقصودی، 1380: 129).
سرسختی شرکت نفت ایران و انگلیس در مذاکرات نفت با نمایندگان دولت ایران طی سالهای 1327 به بعد که به منظور افزایش سهم ایران از درآمد نفت صورت گرفت و هم‌چنین تنش‌های سیاسی بین نیروهای اجتماعی و سیاسی (شاه، مجلس، مالکان، تودهایها و تندروهای مذهبی) موجب بسیج افکار عمومی در جهت ملی‌کردن صنعت نفت شد. در این میان نقش مصدق در تحریک افکار عمومی به وسیله‌ی تبیین جنبه‌های غیر قانونی و استعماری امتیاز نفت و تلاش وی در تشکیل جبهه‌ی ملی و رهبری و هماهنگ نمودن اقدامات کمیسیون نفت مجلس، از اهمیت کلیدی برخوردار بود. مصدق، تصدی پست نخست‌وزیری را مشروط به تصویب، قانون نحوه‌ی اجرای قانون ملی شدن نفت توسط مجلس نمود. لذا شاه چارهای نداشت که فرمان نخست‌وزیری مصدق و قانون مذکور را همزمان بپذیرد. از موارد مهم قانون نحوه‌ی اجرای قانون ملی شدن که برای 28 ماه آینده مشغله‌ی اساسی دولت‌های ایران و انگلیس و حتی امریکا و مؤسسات بزرگ نفتی دنیا را تشکیل می‌داد، این بود که دولت ایران موظف است بلافاصله تحت نظارت “کمیته مشترک” از شرکت نفت ایران و انگلیس قطع ید کند. به این ترتیب هدف مصدق پیشبرد نهضتی بود که هدفش اخراج شرکت نفت از ایران، برقراری حاکمیتی مستقل از قدرت‌های خارجی و اجرای دموکراسی مبتنی بر مشروطیت بود. ولی از سوی دیگر دولت انگلستان و شرکت نفت که سالیان دراز سلطه‌ی خود را بر دربار و دولتمردان و مجلس ایران گسترده بودند اکنون با یک مبارزه‌طلبی جدی در مهم‌ترین جبهه از اقتصاد خارجی(نفت) و پرستیژ سیاسی‌اش مواجه شده بودند. به این ترتیب جنبش ملی ایران با ملی‌کردن صنعت نفت در سراسر کشور یک بازی قدرت سیاسی- اقتصادی بسیار قدرتمند را به جریان انداخت که در آن نیروهای سیاسی- اجتماعی متعددی در ایران و سایر کشورها خصوصاٌ انگلستان و امریکا و کمپانیهای نفتی و …، به گونه‌های متفاوت نفوذ خود را اعمال می‌کردند (مقصودی، 1380: 130).
در این قسمت به بحث درباره‌ی آن دسته از نیروهای اجتماعی- سیاسی پرداخته می‌شود که زمینه‌های عینی و علل کودتای 28 مرداد 1332 را فراهم نمودند، دخالت دولت‌های انگلیس و امریکا در آن و نقش این دخالت در گرایش ایرانیان به مسأله‌ی استقلال و دور شدن روشنفکران ایران از غرب پرداخته میشود.

مطلب مشابه :  پایان نامه ارشد دربارهعشق و محبت، امام رضا (ع)، پورنامداریان، شعر عرفانی

5-4-1) عوامل داخلی
5-4-1-1) شکست مصدق در حل و فصل مسأله‌ی نفت
پیروزی نهضت و غلبه بر نیروهای مخرب داخلی و خارجی به حل مسأله‌ی نفت بستگی داشت، لذا دلیل اصلی شکست نهایی نهضت ملی ایران شکست در این مهم بوده است. برای مصدق ملی‌کردن صنعت نفت در درجه‌ی اول یک مسأله‌ی سیاسی بود تا اقتصادی. او و سایر رهبران نهضت در جبهه‌ی ملی در یک جهاد سیاسی برای کسب استقلال و حاکمیت سیاسی و اقتصادی ایران با انگلستان درگیر شده بودند. وی معتقد بود که موضوع نفت یک مسأله‌ی سیاسی است و برای استقلال ایران بیش از نفت ارزش قائل بود (کاتوزیان، 1373: 309).
در درجه‌ی نخست اصل ملیشدن به عنوان حق حاکمت هر ملت مستقل بر منابع خود می‌بایست از طرف دولت انگلستان به رسمیت شناخته می‌شد. بنابراین در طول مذاکراتش با انگلیس و امریکا هیچ گاه یک قدم از این اصل عقب‌نشینی نکرد. به همین دلیل هدفش از مذاکراه با انگلیس و امریکا، قبول و اجرای اصل ملی شدن بود. برای مصدق، شرکت نفت ایران و انگلیس مظهر استثمار و استعمار انگلیس در ایران بود و منشأ تمام مصائب وارده به ملت ایران، فقر، فساد و تسلط بیگانه محسوب می‌شد. پس با بیرون راندن آن از کشور، مبارزه با امپریالیسم، استقلال سیاسی، رفاه اقتصادی و استقرار حاکمیت ملی حاصل می‌شد. با چنین نگرشی دولت مصدق با هر گونه پیشنهادی که در عمل می‌توانست به اصل ملی‌شدن خدشه وارد سازد مخالفت می‌کرد. اما با وجود این که به نقش اقتصادی نفت در برنامههای اصلاحطلبانه‌ی خود نیز واقف بود، آماده گفت‌وگو در مورد هر گونه پیشنهادی از جانب انگلیسی‌ها بود و امید زیادی نیز به میانجی‌گری امریکایی‌ها داشت. برای دولت انگلستان بعد از جنگ جهانی دوم، شرکت نفت نماد یک سرمایهگذاری خارجی پرسود و مایه‌ی غرور ملی به شمار می‌رفت. علاوه بر این پس از استقلال هندوستان، از دست دادن شرکت نفت و تسلیم آنان به خواسته‌های ایرانیان یک مسأله‌ی حیثیتی به شمار می‌رفت که موجی از احساسات امپریالیستی ملی‌گرایانه را در محافل سیاسی انگلستان برانگیخته بود (علم، 1371: 346- 341).
به همین دلیل دولت انگلستان تا اواخر تیرماه 1330 از پذیرش اصل ملی شدن نفت خودداری کرد و به تهیه‌ی طرح‌های نظامی برای اشغال نظامی آبادان زد و تدارکات برای انجام یک تعرض نظامی انجام گرفت که اگر با مخالفت امریکایی‌ها رو به رو نمی‌شد، احتمالاٌ عملی می‌گردید. امانوئل شنیول وزیر دفاع انگلیس به شدت از اشغال آبادان پشتیبانی می‌کرد. به نظر او اقدام نظامی ضرورت داشت ولو آن‌که فقط به منظور حفظ حیثیت انگلیس در خاورمیانه صورت پذیرد. اگر اجازه دهیم ایران قضیه‌ی ملی شدن نفت را پیش ببرد، دیگرا