امام صادق (ع) قرار گرفته است. ایشان می فرمایند: “إذا سافر احدکُم فقدم من سفره فلیأت اهله بما تیسّر ولو بحجر فان ابراهیم (ع) کان إذا ضاق اتی قومه فوافق منهم ازمه فرجع کما ذهب فلما قرب من منزله نزل عن حماره فملأ خرجه رملاً اراده ان یسکن من روح ساره فلما دخل منزله اخذالخرج عن الحمار وافتتح الصلاه فجائت ساره فضحت الخرج فوجدته مملواً دقیقاً فاعتجبت منه واختبزت ثم قالت لابراهیم:افضل من صلاتک فکل فقال اها انی لک هذا قالت من الدقیق الذی فی الخرج ،فرفع رأسه الی السماء فقال اشهد انک الخلیل”:”و گاه یکی از شما مسافرتی می رود و از سفر بر می گردد، باید برای خانواده اش آنچه ممکن است گرچه سنگی باشد هدیه بیاورد. به درستی که حضرت ابراهیم (ع) این گونه بود که هرگاه به تنگنایی برخورد می کرد به سوی قوم خویش سفری می کرده، در مقطعی به تنگنا افتاد و پیش قوم خود رفت پس آنگاه به سوی اهل بیت خویش بازگشت. چون به منزلش نزدیک شد، از مرکب پیاده شد و خورجین آن را از شن پر کرد. پس چون داخل خانه شد، از مرکب پیاده شد و خورجین را از روی مرکب برداشت، آن گاه به نماز ایستاد پس ساره آمد و خورجین را باز کرد و آن را پر از آرد یافت پس آن را آماده کرد و نان پخت. پس به ابراهیم (ع) گفت: نمازت را تمام کن و از نان مصرف کن حضرت ابراهیم (ع) به او گفت: این نان از کجا آمده است؟ ساره گفت: از آردی که در خورجین بود! پس حضرت سر خود را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا، شهادت می دهم که تو خلیل هستی.
یکی دیگر از مناسبت هایی که به بهانه آن می توان علاقه خود را به همسرمان نشان دهیم مناسبت عشق است به نحوی که بصورت غیر منتظرانه و بدون هیچ کدام از مناسبت های زمانی برای همسرمان یک شاخه گل تزیین شده بگیریم. حتماً او خواهد پرسید به چه مناسبتی؟ فقط باید بگوییم به مناسبت عشق.
2-4. شیوه های گفتاری و نوشتاری
برای پر فروغ نگه داشتن شمع محبت و صفا در خانه تنها انجام رفتارهای عاشقانه کافی نیست بلکه اظهار محبت و علاقه از طریق واژه های زیبا بسیار مهم و مؤثر است. به نحوی که به زبان آوردن و نوشتن آن مورد توجه بزرگان قرار گرفته است.
قال رسول الله (ص): قَوْلُ الرَّجُلِ لِلْمَرأهِ اِنّی اُحِبُّک لا یَذْهَبُ مِنْ قَلْبِها اَبْداً.211
این گفتار شوهر به همسرش که من تو را دوست دارم هرگز از قلب زن بیرون رفتنی نیست.
برخی از افراد همسر خود را دوست می دارند ولی هیچ گاه دوستی خود را به او اظهار نمی کنند . این گونه افراد از این نکته غافلند که تأثیر روانی کلمات محبت آمیز بیش از رضایت قلبی صرف و خرید لباس و کفش است. و به نحو مناسب تری می تواند ترجمان اقیانوس موّاج عاطفی درونی شان نسبت به همسرشان باشد. حال بر آن شدیم برای تحقق این امر مهمترین شیوه های گفتاری و نوشتاری ابراز محبت را مورد بررسی قرار دهیم.
1-2-4 . تشکر و سپاسگزاری
زمانی که خورشید در یکی از روزهای زمستانی با گرمای ملایم خود بدن ما را می نوازد. خواه نا خواه با جملاتی ستاش آمیز لذت و خشنودی خود را ابراز می کنیم.
زمانی که پرنده ای زیبا را می بینیم که میان شاخ و برگ درختان جست و جو می کند خواه نا خواه با عباراتی ستاینده از لذت درونی خود پرده بر می داریم.
بدین سان همه مظاهر و جلوه های طبیعت از تمجید و ستایش انسان برخوردار می شوند، در حالی که طبیعتِ گنگ نه چیزی از سخنان ما می فهمد و نه از شنیدن آن شاد می شودو نه تعریف و سپاس گزاری ما بر آن چیزی می افزاید و نه مذمت و بدگویی ما چیزی از آن می کاهد.
اما رفتار ما با آدمیان و به خصوص همسرمان، چگونه است؟ آیا در مقابل محاسن و زیبایی های آن، زبان به ستایش می گشاییم؟ آیا از احسانش قدردانی می کنیم؟ این که در قلب خود به همسرمان عشق بورزیم و بر زبان خود مُهر سکوت بزنیم و هیچ گاه با سپاس گزاری و قدردانی علاقه خود را به آن ظاهر نسازیم، چه سودی دارد؟
اگر می خواهیم محبت و علاقه خود را به همسرمان ابراز کنیم بهتر است، قدردان زحمات او باشیم و از او تشکر کنیم، چون تشکر همان اظهار محبت و علاقه درونی است که در مقابل الطافی که از سوی دیگران دریافت گردیده، ظهور می کند.
در مبحث سپاسگزاری، اظهار محبت و تشکر از زن اهمیت بسزایی دارد، زیرا مرد گاهی در قبال کارهای خوب خود تمجید صادقانه ای از جامعه دریافت می کند و ثمره کار خود را در آن می یابد ولی زن چه؟ اگر از زن خود قدردانی کنیم. سر شوق می آید وظیفه اش را با دل گرمی انجام می دهد و مشکلات زندگی را با چهره باز تحمل می کند.
برخی شوهران زنان خود را دوست دارند، ولی هیچ گاه دوستی خود را به آنان اظهار نمی کنند و تشکری بر زبان نمی آورند. دسته ای دیگر می پندارند با پول دادن و کفش و جوراب خریدن بسیار، می توانند همسر خود را راضی نگه دارند لذا چندان به تشکر و اظهار محبت زبانی اهمیت نمی دهند. این دو دسته از این مطلب غافلند که تأثیر روانی کلمات محبت آمیز، مانند “متشکرم” “دست شما درد نکنه” و “آفرین بر شما” بیش از رضایت قلبیِ صرف و خریدن لباس و کفش است. امام صادق (ع) می فرمایند: مکتوبٌ فی التَّوراهِ: اُشْکُرْ مَن اَنْعَمَ علیک و اَنْعِمْ عَلَی مَنْ شَکرَک فاِنَّهُ لا زَوَال لِلنَّعْماءِ اذا شَکَرْتَ وَ لا بَقاءَ لَها اِذا کَفَرْتَ”212 در تورات نوشته شده است که: سپاسگزاری کن از کسی که به تو احسان نمود و احسان کن به کسی که از تو سپاسگزاری نمود، زیرا احسان، اگر سپاسش گزاری، پایدار شود، و اگر ناسپاسش کنی دوام نیابد.
محسنان مردند و احسان ها بماند ای خنک آن
را که این مرکب براند
ظالمان مردند و ماند آن ظلم ها و ای جانی کاو کند مکر و دها 213
باید توجه داشته باشیم که مرد نیازمند به تشکر زبانی همسرش می باشد چون تمجید و تشکر زن از شوهر او را به یک قهرمان تبدیل می کند و در غیر این صورت، او در زندگی به یک انسان عادی و بی هدف تبدیل خواهد شد. این سخن را حتماً شنیده اید که “در ورای هر مرد بزرگی، زن او قرار دارد؛ چنان که در ورای هر مرد شکست خورده ای نیز همسر او دیده می شود.” چه نیکوست که زن گاهی از شوهرش تشکر کند و زحمات فراوان و طاقت فرسای او را صراحتاً ذکر و از او قدرشناسی کند. گفتن کلمات محبت آمیز و سپاس گذاری در روح شنونده ثمره بسیار نیکویی به بار می آورد. امام زین العابدین می فرمایند: یقولُ اللهُ تبارک و تعالَی لِعبدٍ مِنْ عبیدَ یومَ القیامَه اَشْکرت فُلاناً؟ فَیَقُولُ بَلْ شَکَرْتُکَ یا رَبِّ فیَقُولُ لَمْ تَشْکُرْنِی اِذْ لَم تَشْکُرهُ، ثُمَّ أشْکَرُکُمْ لِلَّه، اَشْکر اَشْکُرکُم لِلناسِ.214
در روز قیامت خداوند به بنده ای می گوید: از فلانی [که بر تو احسان کرد] سپاسگزاری کردی؟
بنده گوید: پرودگارا، من از تو سپاس گزاری کردم. خداوند می فرماید: مرا سپاس نگفته ای، چون سپاس او را نگفته ای. پس امام سجاد (ع) فرمود: شکر گزارترین شما از خدا، همان شکر گزارترین شما از مردم است.
شکر کن غرّه مشو بینی مکن گوش دار و هیچ خودبینی مکن215
تشکر به عنوان یکی از شیوه های اظهار علاقه و محبت دارای جایگاه عظیمی در خانواده است تا جایی که امام صادق (ع) آن را ملاک بهترین همسر معرفی کرد و فرموده اند: “خیر نسائکم التی ان اُعطیت شکرت و ان مُنِعت رَضِیت216 “
برترین همسران شما زنی است که اگر به او عطا شود، مراتب سپاس را به جا آورد و اگر چیزی از او دریغ شود راضی باشد.
به همین منظور، فردی که قصد ازدواج دارد، باید از همان ابتداء روحیّه سپاسگزاری را به عنوان یکی از ملاک های خود در انتخاب شریک زندگی مدّ نظر قرار دهد و در همان ابتدا، از خداوند بخواهد که همسری شکور روزی او کند. امام علی (ع) می فرمایند: کسی که اراده ازدواج کند، پس از دو رکعت نماز و حمد و ثنای الاهی، از خدا این گونه درخواست کند: اللهم ارزقنی زوجه صالحه و لوداً شکوراً قنوعاً غیوراً ان احسنْتُ شکرت”217 خدایا، مرا همسری روزی کن که صالح، زایا، پرسپاس، قانع و غیرتمند باشد که اگر به او نیکی کردم سپاسگزار باشد.
نمونه های تشکر از همسر با بیان محبت های او
1- پیامبر اسلام (ص) نسبت به حضرت خدیجه (س)
رسول خدا (ص) به پاس خدمات حضرت خدیجه (س) همواره از ایشان یاد می کرد و ازخدماتش قدردانی و تشکر می نمود و درود بر او می فرستاد و از درگاه خدا برای او طلب آمرزش می نمود. وی می فرمود: “خدیجه وقتی به من پیوست هکه همه از من دور می شدند، او در راه اسلام، هرگز مرا تنها نگذاشت همواره از من حمایت نمود. خدا او را رحمت کند، که بانوی پر برکتی بود و من از او دارای شش فرزند شدم.”218
2- حضرت علی (ع) نسبت به فاطمه الزهرا (س)
حضرت علی (ع) به پیامبر (ص) اینگونه گزارش می دهد یا رسول الله فاطمه آن قدر آب آورده که بند مشک در سینه اش اثر گذاشته آن قدر آسیا گردانیده که دست هایش آبله کرده آن قدر در نظافت خانه کوشیده که لباس هایش گرد آلود و کثیف شده و آن قدر آتش زیر دیگ روشن کرده که جامعه اش به سیاهی گراییده است.219
3- امام خمینی (ره) نسبت به همسرشان
امام می فرمودند: خوش به حال من که چنین همسری دارم. فداکاری که خانم در زندگی کردند، هیچ کس نکرده است.220 و می فرمودند: “خانم، بی نظیر است.”221 و همچنین در جواب سئوال یکی از فرزندان خود که چرا این قدر به همسرتان علاقه دارید؟ گفتند: برای این که خیلی وفادار بوده خیلی فداکار بوده، زجری که خانم کشیده، هیچ کس نکشیده، همیشه به خانم می گفتند: از من راضی باش من خیلی در حقت بدی کردم.222
1-1-2-4.انواع تشکر وسپاسگزاری
تشکر از همسر به صورت های گوناگونی محقق می شود که می توان آن ها ار در دو قالب گفتاری و رفتاری قرار داد.
تشکر گفتاری به این معناست که با زبان به عنوان عامل بازگو کننده نیّت، از الطاف همسر تشکر شود. همان گونه که گذشت، این نوع تشکر، بسیار ضروری است و هرگز نباید آن را امری زاید و تشریفاتی قلمداد کرد؛ اما تشکر رفتاری به این معناست که رفتار فرد نمایانگر قدردانی از تلاش های همسر باشد. نگاه محبّت آمیز، لبخند، تعجّب حاکی از شیفتگی نسبت به لطف همسر و … از ساده ترین مصداق های سپاسگزاری رفتاری به شمار می اید. همچنان که خرید هدیه، برداشتن باری از دوش همسر و همکاری او در ادای وظایف، از جمله مؤثرترین نمادهای قدردانی به شمار می رود که به برخی از آنها در بخش اول همین فصل پرداختیم. به هر حال، آن گاه که تشکر آمیزه ای از گفتار و رفتار باشد تأثیری دو چندان در ابراز محبت وعلاقه خواهد داشت.
2-1-2-4.چگونگی مواجهه با ناسپاسی همسر
با وجود اهمیت سپاسگزاری، زبان برخی – به هر دلیل – به تشکّر از همسر باز نمی شود و یا در عمل، رفتاری از خود بروز نمی دهند که حاکی از سپاس باشد. وظیفه فرد تلاشگر در مواجهه با چنین همسر ناسپاسی چیست؟
بدیهی است که با شیوه های مختلفی می توان با این موضوع برخورد کرد. یکی این که می توان راه خیر و نیکی را به روی همسر ناسپاس بست، چرا که او لایق این الطاف نبوده است. دیگر این که می توان علاوه بر آن، زبان به سرزنش او نیز گشود که چرا چنین تلاش هایی را نادیده می انگارد، ولی راه سوم این است که می توان ناسپاسی همسر را نادی
ده گرفت و همچنان باب خیر و رحمت را بر او گشوده نگه داشت.
به سادگی می توان دریافت که روش اوّل و دوم، کمک چندانی به حلّ مسئله نمی کند و حتّی ممکن است به ایجاد تنش در روابط همسران دامن زند؛ امّا با روش سوّم و تداوم احسان به همسر، می توان امیدوار بود که چالش جدیدی در زندگی خانوادگی ایجاد نشود. تنها اشکال در این است که تداوم احسان در این شرایط مستلزم تحمّل سختی ناشی از ناسپاسی همسر است. به عبارت دیگر، این پرسش مطرح می شود که چگونه می توان این همه ناسپاسی را دید و به روی خود نیاورد و همچنان همسر را مورد لطف قرار داد؟
بر اساس جهان بینی اسلامی پاسخ این پرسش روشن است. از دیدگاه اسلام، اصولاً اخلاص هنگامی محقق می شود که نیکوکار نه تنها به انگیزه پاداش کار نکند، بلکه حتّی در صدد جلب تشکر طرف مقابل نیز نباشد. هنگامی که اهل بیت (علیهم السلام) به شکرانه بهبودی امام حسن (ع) و امام حسین (ع) به نذر خویش وفا کردند و روزه گرفتند و پس از درخواست مسکین، یتیم و اسیر، تنها غذای باقی مانده خود را به آنان بخشیدند، گفتند:
“انما نطعمکم لوجه الله لانرید منکم جزاءً و لاشکوراً”:223″ ما شما را به خاطر خدا اطعام می کنیم و هیچ پاداش و سپاسی از شما نمی خواهیم.”
این بزرگواران معیار عمل خالصانه را آن دانستند که علاوه بر نداشتن توقع پاداش، حتی منتظر تشکر نیز نباشیم؛ بلکه انگیزه عمل، فقط باید جلب خشنودی خداوند باشد؛ از این رو، امیرالمؤمنین (ع) می فرمایند:
لا یزهدنّک فی المعروف من لا یشکره لک، فقد یشکرک علیه من لا یستمتع بشیء منهف و قد تُدرک من شکر الشاکر اکثر ممبا اضاع الکافر، و الله یحب المحسنین؛224 ناسپاسی دیگران نباید تو را به خوبی کردن بی رغبت سازد؛ زیرا کسی که از آن نیکی کمترین بهره ای نمی برد، (خداوند) از تو قدردانی می کند و از سپاس این سپاسگزار به بیش از آن چیزی می رسی که فرد ناسپاس فرو گذاشته است و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.
بر این اساس، می توان گفت: هرگز نباید ناسپاسی همسر، سبب ترک عمل خیری شود که برای جلب خشنودی خداوند صورت گرفته است. چنین عملی برای خداست و به طور طبیعی خود او بهترین سپاسگزار خواهد بود. حتی گاهی خداوند ناسپاسی همسر را آزمون اخلاص فرد قرار می دهد تا فرد ارادت و اخلاص خود به خدای متعال را به طور کامل ظهور سازد و به مقامات معنوی بسیار بالاتری دست یابد.
پیامبر اکرم (ص) ارجمندترین و مقرب ترین مردمان نزد خداوند را نیکوکاری می دانند که از نیکی او قدردانی نمی شود: “افضل الناس عند الله منزله و اقربهم من الله المحسن یُکفّر احسانه”225 کسی که نیکی به دیگران و از جمله همسر را از جمله عنایات خداوند به خود می داند. احسان به دیگران را چون درختی بر می شمرد که در خانه خود کاشته و از میوه و سایه آن بهره مند می شود؛ هر چند همسایه نیز تا حدودی از آن استفاده می کند. چنین انسانی آگاه است که نباید در ازای کاری که برای خود انجام داده، از دیگری توقع پاداش داشته باشد.226
2-2-4. توجه گفتاری
یکی از شیوه های ظهور و بروز عاطفه و علاقه درونی بین همسران توجه به یکدیگر می باشد. این روش در دو بخش گفتاری و غیر گفتاری مورد بررسی قرار می گیرد. در بخش غیر گفتاری حالت هایی مانند گوش دادن، ژست ها، حالت چهره و نگاه همدلانه بستر مناسبی برای