مداخلات آموزشی غیر رسمی برای آموزش راهبردهای فراشناختی

مرحله نخست: آماده ‌سازی

در مرحله آماده‌سازی، معلمان تلاش می‌کنند دانش‌آموزان را ترغیب کنند، تا دسته فعالیت اشاره شده در زیر را انجام دهند:

– تصمیم‌گیری درباره هدف،

– پیش‌بینی روش حل مسئله و انتخاب راهبرد،

– بررسی دانش پیشین موردنیاز.

معلم ریاضی را در نظر آورید که در دوره متوسطه ریاضیات 1 تدریس می‌کند. درسی که امروز تدریس خواهد کرد توان است. معلم پس از حاضر و غایب کردن و انجام امور معمول کلاس بیان می‌کند بحث امروز کلاس درباره توان است. او برای ایجاد انگیزه و برای به تفکر و داشتن کلاس از آنان می‌خواهد هدف از توان را بیان کنند. دانش‌آموزان هر یک بنا به تواناییهای خود پاسخهایی می‌دهند. معلم پس از این که دو یا سه پاسخ دریافت می‌کند توضیحاتی ارائه می‌کند. پس از آن که آمادگی ذهنی برای پذیرش درس حاصل شده وی از کلاس می‌خواهد تا آنچه درباره توان می‌دانند از کتابهای درسی قبلی و چه از اطلاعاتی که از مطالعات خود بازیافته‌اند بیان کنند. پس از این کار، معلم محتوای درس را ارائه می‌کند. معلم در حین ارائه درس از دانش‌آموزان می‌خواهد اطلاعات پیشین خود را درباره ضرب کردن اعلام کنند و تصمیم بگیرند که آیا عملیات ضرب کردن را در توان، مانند ضرب می‌توانیم انجام دهیم یا نه. دانش‌آموزان باید تصمیم بگیرند که آیا می‌توان «پایه‌ای» را به جای «نما» گذاشت و عمل «ضرب» را انجام داده و برعکس؟ افزون بر آنچه گفته شد، دانش‌آموزان ترغیب می‌شوند تا روش تمرین و حل مسئله را در هم معین کنند، هر یک از دانش‌آموزان روش خاصی را برای یادگیری خود در نظر می‌گیرد. برای مثال: یکی از آنان می‌گوید: «من برای این که بتوانیم مسایل مربوط به توان راه حل کنم، سعی می‌کنم عدد پایه را به تعداد توان گسترش دهیم و اگر توان عدد پایه رقم بالایی باشد. آن را به دو قسمت تقسیم می‌کنم و عدد حاصل از هر قسمت را در هم ضرب می‌کنم.»

 

مرحله دوم: نظم دهی

مرحله نظم‌دهی، مرحله بروز دادن فعالیتهای ذهنی ارزشیابی از خود، هم از نظر فعالیت فکری و هم از نظر فعالیت عملی است. فعالیتهای فکری مربوط به یافتن راه‌حلها و گزینش شیوه کار و شکل دادن نگرش خاص به موضوع و بررسی پیش نیازها است. فعالیتهای علمی دربرگیرنده تمرین و تکرار برای معنادار کردن اطلاعات است. به هر روی، معلم در این مرحله می‌کوشد اهداف خاص مرحله دوم را برآورده سازد.

مطلب مشابه :  ساختار و محتوای هویت چگونه است؟

معلم از دانش‌آموزان می‌خواهد آموخته‌های پیشین خود و اولیه خود درباره توان را با آنچه پس از ارائه شدن درس و انجام دادن تمرینات به دست آورده است مقایسه کنند و نتیجه را اعلام کنند. همچنین، معلم از آنان می‌خواهد براساس آنچه فراگرفته‌اند به مسئله‌سازی بپردازند. به دیگر سخن، دانش‌آموزان ترغیب می‌شوند مسایلی را بسازند که توانمندی و تسلط آن را بر درک مفاهیم مربوط نشان دهد.

 

مرحله سوم: ارزشیابی

در این مرحله معلم دانش‌آموزان را وادار می‌کند تا درباره یادگرفته‌های خود قضاوت کند. همچنین، از آنان خواسته می‌شود، عملکرد خود را هم مورد ارزشیابی قرار دهند.

معلم ریاضی چون می‌داند احساس رضایت از یادگیری و توانمندی حل مسایل سبب ایجاد انگیزه در فراگیرندگان می‌گردد، از دانش‌آموزان می‌خواهد درباره عملیات ذهنی و تمرین و تکرار خود قضاوت کنند. علاوه بر آن، معلم خود درباره عملکرد و یادگیری دانش‌آموزان قضاوت می‌کند. معلم برای ترغیب دانش‌آموزان برای بازنگری و قضاوت درباره بازخوردها سئوالاتی از آنان می‌پرسد: اگر عملیات توان را یاد نمی‌گرفتید چه مشکلاتی پیدا می‌کردید؟ برای یادگیری مطلوب‌تر از حال حاضر چه نقشه‌ای میخواهید طرح کنید؟ چگونه می‌توانید توان آموخته را به دیگران منتقل کنید؟ و …

معلم در قضاوتهایش درباره عملکرد دانش‌آموزان، اظهار می‌دارد که احساس می‌کنم حدود 80% از کلاس درس توان را به خوبی یادگرفته‌اند، برای یادگیری مطلوبتر لازم می‌دانم تمرینات کتاب را در منزل انجام دهید.

 

مداخلات غیر رسمی برای آموزش راهبردهای فراشناختی

استفاده از راهبردهای فراشناختی برای کسب موفقیت در یادگیری بسیار سازنده است. پژوهش‌هایی که درباره فراشناخت انجام گرفته است، گواهی‌های متقاعدکننده‌ای برای ترغیب به کارگیری آن در فرآیند آموزش و یادگیری پدید آورده است.

مهارت‌های فراشناختی را می‌توان از راه آماده‌سازی شرایطی که تعامل اجتماعی در آنها بسیار بالا است،بصورت غیررسمی آموزش داد. پدید آوردن تعامل، نتیجه‌ی برقراری یک رشته پیوندهای برابر است. به این منظور، روش آموزش‌هایی که بر پایه‌ی پیوندهای برابر میان «فراگیرندگان و معلم» و «فراگیرنده با فراگیرنده» است، توصیه می‌شود.

یکی ازروشهای آموزش غیررسمی برای تقویت و پرورش مهارت‌های فراشناختی  راهمانگونه که در فصول قبل مکررا دیدیم روش «آموزش متقابل» یا آموزش دوسویه نامیده‌اند. در این روش آموزش، راهبردهایی چون: خلاصه کردن، پرسش کردن، روشن کردن یا تشریح تفصیلی/شرح و بسط، پیش‌بینی و …. در یک گفتگو یا ارتباط متقابل بین فراگیرنده و معلم بکار گرفته می شود. معلم و فراگیرنده به تعامل و ارتباط متقابل درباره‌ء موضوعی خاص می پردازند و از مجموع فعالیت‌های خود بازخورد می‌دهند.

مطلب مشابه :  علائم سرطان پروستات؛ چه کسائی در خطر دچار شدن به این سرطان هستن؟ 

دانش‌آموزان اغلب آموزش‌ها یا کارهای محوله را «بدون» پرسش درباره‌ی چرایی و چگونه انجام دادن آن انجام می دهندو کمتر درباره‌ی راهبردهای یادگیری خودوارزشیابی میزان اثربخشی کارکردهایشان می‌اندیشند. برخی دانش‌آموزان گاهی درباره‌ی آنچه انجام می‌دهند نظری ندارند و از تشریح راهبردهای خود برای حل یک مسئله عاجزند. به هرحال، شواهد بسیاری وجود دارد که، نشان می‌دهد کسانی   ازتوانائی حل مسئلهء موءثر برخوردارند، افرادی هستند که دارای تفکر انتقادی و انعطاف‌پذیرند. آنان می‌توانند به صورت آگاهانه مهارت‌های ذهنی خود را برای حل مسئله به کار گیرند، که خود نشانه‌ی رشد بهینه‌ی مهارت‌های فراشناختی است. اینان می‌توانند به صورت موثر منابع هوشی و ذهنی خود را هدایت کنند.

هدف از پرورش رفتار هوشمندانه به مثابه یک بازده‌ی آموزشی مهم آن است که راهبردهای پرورش مهارت‌های فراشناختی در قالب روش‌های تدریس مورد توجه قرار گیرد. همچنین، لازم است، در معلمان و دیگر دست‌اندرکاران آموزش، نسبت به پرورش مهارت‌های فراشناختی نگرشی مثبت ایجاد شود. جالب این است که آموزش  رسمی ومستقیم فراشناخت کمتر ازآموزش غیر مستقیم آن سودمند است. برای مثال، زمانی که مهارت حل مسئله به صورت مستقیم به فراگیرندگان ارائه می‌شود نسبت به زمانی که فراگیرندگان با حمایت معلم، خود به آن دست می‌یابند، کارآیی کمتری دارد.

به هرحال، برای پرورش مهارت‌های فراشناخت می‌توان از راهبردهای بسیاری بهره گرفت. پاریس و جاکوبسن برآنند که می‌توان راهبردهای فراشناختی را به دانش‌آموزان یاد داد و معلمان هم می‌توانند برمبنای راهبردهای فراشناختی تدریس کنند. مجموعه‌ی راهبردهایی که در اینجا ارائه می‌شوند، راهبردهایی هستند که در کلاس‌های درس مورد استفاده قرار می‌گیرندو معلمان بسیاری سودمندی و کارآیی این  راهبردها را در آموزش درس‌های گوناگون باز گفته‌اند. معلمان از طریق عمل به راهبردهای پیشنهادی زیر به صورت غیررسمی میتوانند توانایی فراشناختی را در دانش‌آموزان پرورش دهند.این راهبردها در بیشتر درس‌ها کاربرد دارد.